O Direito das Gentes contra a escravidão em Padre Antônio Vieira

Auteurs-es

  • Paulo Emílio Vauthier Borges de Macedo Programa de Pós-Graduação em Direito, UERJ

DOI :

https://doi.org/10.5102/rdi.v19i3.8652

Mots-clés :

Antônio Vieira, escolástica ibérica, escravidão

Résumé

O presente artigo analisa o conceito de “direito das gentes” na obra de Antônio Vieira, no que tange o problema da escravidão indígena e africana. Além de grande orador, o jesuíta se notabilizou pela defesa que fez dos ameríndios, chegou a influenciar a legislação de Portugal sobre a escravidão indígena e foi expulso do Maranhão por estas posições. Em relação à escravidão africana, no entanto, os textos de Vieira se revelam mais conformistas. Os comentaristas se dividem em classificar o autor ora como abolicionista, ora como escravocrata. Uma contextualização das ideias de Vieira no pensamento da escolástica ibérica permite compreender melhor o seu legado e descartar esses rótulos como um todo.

Biographie de l'auteur-e

  • Paulo Emílio Vauthier Borges de Macedo, Programa de Pós-Graduação em Direito, UERJ
    Doutor em Direito pela Universidade do Estado do Rio de Janeiro. Professor de Direito Internacional da Universidade do Estado do Rio de Janeiro.

Références

AMEZUA AMEZUA, Luis-Carlos. La Cláusula Suareciana sobre la Escravitud de los Negros. Pensamiento, vol. 74, n. 279, pp. 237-261, 2018.

AQUINO, Tomás de. Suma Teologica. Texto latino de la edición crítica Leonina. Trad. Francisco Barbado Viejo, O.P. 2. ed. Madrid: Biblioteca de Autores Cristianos, 1947.

BORGES DE MACEDO, Paulo Emílio. O mito de Francisco de Vitória: defensor dos índios ou patriota espanhol? Revista de Direito Internacional, v.9, 2012, p. 2. Disponível em <https://www.publicacoesacademicas.uniceub.br/ rdi/article/view/1602/1591>. Acesso em agosto de 2022.

______. O nascimento do direito internacional. São Leopoldo: ed. Unisinos, 2009.

BOXER, Charles. A Igreja e a Expansão Ibérica (1440-1770). Trad. Maria de Lucena Barros e Sá Contreiras. Lisboa: Edições 70, s/d.

CALAFATE, Pedro. Ética, Política e Razão de Estado Em António Vieira. Revista Portuguesa de Filosofia, vol. 53, no. 3, pp. 375–392, 1997. Disponível em JSTOR, <http://www.jstor.org/ stable/40337202>. Acesso em maio de 2022.

Cartas Jesuíticas I: Cartas do Brasil do Padre Manuel Danóbrega (1549-1560). Rio de Janeiro: Imprensa Nacional, Materiaes e achegas para a História e Geographia do Brasil publicados por ordem do Ministério da Fazenda, n. 2, dezembro de 1886.

Castilla Urbano, Francisco. The Salamanca School on Slavery: from naturalism to culture and awareness. Max Planck Institute for European Legal History Research Paper Series, No. 2020-02. Disponível em <http://ssrn.com/abstract=3526000>. Acesso em julho de 2022.

CENCI, M. P. African slavery and salvation in the De instauranda aethiopum salute of Alonso de Sandoval S. J. (1577-1652). Patristica et Mediaevalia, v. 36, pp. 75-89, 4 dic. 2015.

COSTIGAN, Lúcia Helena (org.). Diálogos da Conversão. Campinas: ed. Unicamp, 2005.

D’OCA, Fernando Rodrigues Montes. Tráfico de Escravos e Consciência Moral: o pensamento antiescravista de Epifânio de Moirans. Dissertatio, n. 46, pp. 130-172, 2017.

EISENBERG, José. A escravidão voluntária dos índios do Brasil e o pensamento político moderno. Análise Social, vol. XXXIX (170), pp. 7-35, 2004.

______. António Vieira and the Justification of Indian Slavery. The Yale Colloquium on Father António Vieira, S.J., Yale University, New Haven, November 7-8, pp. 1-15, 1997.

FERREIRA JR, Amarilio; BITTAR, Marisa. A pedagogia da escravidão nos Sermões do Padre António Vieira. Revista Brasileira de Estudos Pedagógicos, n. 84, pp. 43-53, 2019. Disponível em <http://rbep.inep.gov.br/ojs3/index.php/rbep/article/view/1373>. Acesso em julho de 2022.

FRANCO, José Eduardo; CALAFATE, Pedro (coord.). Obra Completa Padre António Vieira. São Paulo: Loyola, 2014-..., 32 v.

FRATRIS DOMINICI SOTO SEGOBIENSIS, Theologi, ordinis Praedicatorum. De Iustitia & Iure libri decem. Salmanticae: expensis Benedicti Boyerii bibliopolae apud Ioannem Mariam à Terranova, 1566. Disponível em

<https://play.google.com/books/reader?id=JJMcmn8seJAC&pg=GBS.PA2&hl=pt>. Acesso em julho de 2021.

GERSON, Iohannes. Liber de vita spirituali animae, lec. 3a. In Opera omnia. Antwerpiae: L. Ellies du Pin, editor, 1706, reimpr. Hildesheim, G. Olms Verlag, (1987), t. III.

HANSEN, João Adolfo. Francisco Suárez e Antônio Vieira: metafísica, teologia-política católica e ação missionária no Brasil e no Maranhão e Grão Pará. Labor Histórico, Rio de Janeiro, n. 5, v. 2, pp. 395-410, jul. / dez. 2019. Disponível em <https://revistas.ufrj.br/index.php/lh/article/view/29834>. Acesso em julho de 2022.

HESPANHA, António Manuel. Luís de Molina e a Escravização dos Negros. Análise Social, vol. 35, no. 157, 2001, pp. 937–60. Disponível em JSTOR, <http://www.jstor.org/stable/41011477>. Acesso em julho de 2022.

HINOJOSA, Eduardo. Influencia que tuvieron en el Derecho Público de su pátria y singularmente en el Derecho penal los filósofos y teólogos españoles, anteriores a nuestro siglo. Madrid: Reus, 1890.

HOORNAERT, Eduardo; AZZI, Riolando; VAN DER GRIJP, Klaus; BROD, Benno. História da Igreja no Brasil: ensaio de interpretação a partir do povo. Primeira Época. Petrópolis: Vozes, 1977, tomo 2.

IUSTINIANUS IMPERATOR. Corpus Iuris Civilis. ed. Krueger e Mommsen. Berlim: Weidmann, 1906.

KAUFMANN, M.; AICHELE, A. (ed.). A Companion to Luis de Molina. Leiden; Boston: Brill, 2014.

KREUTZ, Estanislau Amadeu. Missões Jesuítico – Guaranis: síntese histórica. EDIURI, Santo Ângelo, 2007.

LAS CASAS, Bartolomeu de. Obras escogidas. Biblioteca de autores españoles: desde la formación del lenguaje hasta nuestros días. Editado por. J. Pérez de Tudela Bueso y E. López Oto. Madrid: Sánchez de Ocaña y Cia, 1957, v. I e 1961, v. II.

MAIOR, Iohannes. In secundum Setentiarum. Parisii: Venudatur apud eunde Badium, 1519. Disponível em Virtual Library, <http://capricorn.bc.edu/siepm/books.html>. Acesso em agosto de 2022.

MARX, Karl; ENGELS, Friedrich. Contribuição para uma História da América Latina. Organizado por Pedro Scoron. Trad. Carlos Alberto Martins. São Paulo: Edições Populares, 1982.

MERCADO, Tomás de. Suma de Tratos y Contratos. s/l.: Editorial del Cardo, Biblioteca Virtual Universal, 2006. Disponível em . Acesso em julho de 2022.

MOLINA, Luís de. De Iustitia et de Iure Tractatus. Venetiis: Sessas, 1611.

MONTESINOS, Antonio de. Missa do 4º domingo do advento, de 21 de Dezembro de 1511, na Isla Espaniola. Dominicos, 2011. Disponível em . Acesso em julho de 2022.

NYS, Ernest. Le Droit de la Guerre et les précurseurs de Grotius. Bruxelles et Leipzig: Murquardt, 1882.

PAGDEN, Anthony. The fall of natural man: the American Indian and the origins of comparative ethnology. Cambridge: Cambridge University Press, 1982.

PARREIRAS, Aloísio. São Pedro Claver. Site oficial da Arquidiocese de Brasília. Disponível em <https://arqbrasilia.com.br/sao-pedro-claver>. Acesso em agosto de 2022.

PÉCORA, Alcir. A escravidão nos sermões do Padre Antônio Vieira. Estudos Avançados, v. 33, n. 97, pp. 151-170, 2019.

PEÑA MONTENEGRO, Alonso. Itinerario para parochos de indios, en que se tratan las materias más particulares tocantes a ellos para su buena administración. Madrid: Ioseph Fernandez de Buendía, 1668. Disponível em Minerva, Repositório Oficial da Universidade de Santiago de Compostela, <https://minerva.usc.es/xmlui/handle/10347/9040>. Acesso em agosto de 2022.

PERREAU-SAUSSINE, Amanda; MURPHY, James (ed.). The Nature of Customary Law: Philosophical, Historical and Legal Perspectives. Centre for Research in the Arts, Social Sciences and Humanities: University of Cambridge, 2004.

PINTO, Porfírio José dos Santos. Choupanas e palácios: a arquitetura teológica vieiriana. Tese de doutoramento em Literatura e Cultura. Lisboa, Universidade de Lisboa, Faculdade de Letras, 2018.

PORTUGAL. Bula "Romanus Pontifex" do Papa Nicolau V pela qual concedeu ao Rei D. Afonso V e ao Infante D. Henrique e a todos os reis de Portugal e seus sucessores, todas as conquistas de África com as ilhas nos mares a ela adjacentes, desde os cabos Bojador e Não e toda a costa da Guiné, e que nelas possam mandar edificar igrejas cujos padroados lhe ficarão pertencendo, 1455. Disponível em Arquivo Nacional Torre do Tombo, <https://digitarq.arquivos.pt/details?id=3907997>. Acesso em julho de 2022.

______. Cópia do traslado autêntico da Bula "Inter Caetera Divinae Majestati" do Papa Alexandre VI pela qual concedeu a D. Fernando de Castela, à Rainha D. Isabel e a todos os seus sucessores, todas as ilhas e terra firme descobertas e por descobrir, desde o Setentrião até ao Meio Dia, tirada por uma linha desde o polo norte ao polo sul, a cem léguas das ilhas dos Açores e de Cabo Verde para ocidente, 1493. Disponível em Arquivo Nacional Torre do Tombo, <https://digitarq.arquivos.pt/details?id=4185853>. Acesso em agosto de 2022.

______. Ley que se passou pelo Secretário de Estado em 9 de abril de 1655 sobre os índios do Maranhão. In: Anais da Biblioteca Nacional do Rio de Janeiro, v. 66, 1ª parte, 1948, pp. 25-28. Disponível em Biblioteca Nacional Digital Brasil, <http://memoria.bn.br/hdb/periodico.aspx>. Acesso em agosto de 2022.

Resoluções da junta da Bahia sobre as aldeias dos padres e os índios, 30 de julho de 1566. In: Monumenta Brasiliae. Editado por Serafim Leite S. J. Roma: Monumenta Historica Societatis Iesu, v. IV (1563-1568), doc. 44, pp. 354-420. Disponível na Biblioteca Digital de Memórias d’África e d’Oriente, <http://memoria-africa.ua.pt/Library/MonumentaBrasiliae.aspx>. Acesso em julho de 2022.

RIVIER, Alphonse. Note sur la littérature du droit de gens avant la publication du Jus Belli ac Pacis de Grotius (1625). Bruxelles: Académie Royale de Belgique, 1883.

SANDOVAL, Alonso de S.J.. De instauranda aethiopum salute: el mundo de la escravitud negra en América. Bogotá: Empresa Nacional de Publicaciones, 1956.

SEIXAS, Margarida; Silva, Cristina Nogueira da (coord.). Estudos Luso-Hispanos de História do Direito. Madrid: Editorial Dykinson, 2021.

SOLÓRZANO PEREIRA, Juan de. Politica Indiana. 3. ed. Madrid: Mateo Sacristan, 1736.

SOUZA, Juliana Beatriz Almeida de. Las Casas, Alonso de SANDOVAL e a defesa da escravidão negra. Topoi, v. 7, n. 12, pp. 25-59, jan.-jun. 2006.

TORGAL, Luís Reis de. Ideologia Política e Teoria do Estado na Restauração. Coimbra: Biblioteca Geral da Universidade de Coimbra, 1981, 2v.

VAINFAS, Ronaldo. Antônio Vieira: jesuíta do rei. São Paulo: Companhia das Letras, 2011.

VANDERPOL, Alfred. La Doctrine Scolastique du Droit de Guerre. Paris: A. Pedone, 1919.

VIEIRA, Antônio. Cada um é da cor do seu coração. Organizado por José Eduardo Franco, Pedro Calafate e Ricardo Ventura. Lisboa: Círculo de Letras, 2018.

VILLEY, Michel. Leçons d’Histoire de la Philosophie du Droit. Paris: Dalloz, 1962.

VITORIA, Francisco de. Comentarios a la Secunda secundae. Biblioteca de Teólogos Españoles, Salamanca. Madrid: Beltrán de Heredia, 1932-1935, 6 v.

______. Obras de Francisco de Vitória. Relecciones Teologicas. Editadas por Teofilo Urdanoz. Madrid: Biblioteca de Autores Cristianos, 1960.

______. Political Writings. Editado por A. Pagden and J. Lawrance. Cambridge: Cambridge University Press, 2010. (Coleção Cambridge Texts in the History of Political Thought).

Téléchargements

Publié

2023-03-31

Numéro

Rubrique

História do Direito Internacional no Brasil

Comment citer

O Direito das Gentes contra a escravidão em Padre Antônio Vieira. (2023). Revista de Direito Internacional, 19(3). https://doi.org/10.5102/rdi.v19i3.8652